Willa Gawrońskich położona przy Alejach Ujazdowskich 23 w Warszawie została umieszczona w rejestrze dóbr kultury. Niegdyś ulokowane były w niej placówki dyplomatyczne, obecnie stanowi własność osoby prywatnej.
Motywując swoją decyzję, mazowiecki wojewódzki konserwator pamiątek wskazał, iż budynek, postawiony w latach 1923-1924 na podstawie projektu Marcina Weinfelda, posiada wartości historyczne, artystyczne i naukowe.
Aleje Ujazdowskie stanowią część Traktu Królewskiego i zaliczają się do najbardziej prestiżowych ulic w obrębie Warszawy. Wśród zabudowy realizowanej wzdłuż jego biegu przeważają poprzedzone zielenią rezydencje i wille o bogatym charakterze architektonicznym, do których przynależy także Willa Gawrońskich.
„Wartość historyczna obiektu łączy się także z okresem powojennym, kiedy to mieściła się w nim siedziba poselstwa Jugosławii. (…) Obiekt reprezentuje typ poprzedzonej skromnym ogródkiem kamienicy miejskiej w stylu francuskim, o reprezentacyjnej, monumentalnej fasadzie o klasycyzującej formie” – podkreślił konserwator.
Dodał, że inaczej potraktowano elewacje boczne i tylną, które zostały opracowane w czasie odbudowy i wpisują się w nurt modernizmu.
Wznoszenie sześciokondygnacyjnej willi zapoczątkowano w 1913 r. z inicjatywy Ruchli vel Róży Librach, roboty przerwał wybuch I wojny światowej. W 1922 r. parcelę, na której znajdował się budynek wzniesiony do pierwszej kondygnacji, z zachowanymi trzema ścianami, nabyli Regina i Leon Ruziewiczowie, właściciele „Domu Handlowego Leon Ruziewicz” przy ul. Moniuszki 2a w Warszawie. Realizację wznowiono w czerwcu 1923 r., a zakończono w styczniu 1924 r. Twórcą projektu był Marcin Weinfeld (1884-1965), absolwent Politechniki w Dreźnie i Politechniki Warszawskiej. W 1927 r. posesję zakupiła Lucjana Frassati-Gawrońska.
Podczas II wojny światowej w willi znajdowała się siedziba SS i policji na okręg warszawski. Budynek był także świadkiem udanego ataku Armii Krajowej na dowódcę SS Franza Kutscherę (1944) określanego „katem Warszawy”. W trakcie Powstania Warszawskiego został poważnie naruszony, zniszczeniu uległy dachy oraz jego zachodnia część. W 1946 r. nieruchomość została znacjonalizowana i przeznaczona na cele państwowe. Pierwotnie w zrujnowanym budynku lokalizację miał Związek Samopomocy Chłopskiej, następnie willę wraz z budynkiem przy Al. Ujazdowskich 21 przekazano na siedzibę ambasady Jugosławii (od 2006 r. Serbii). W 1947 r. przystąpiono do renowacji budynku, prace dobiegły końca w następnym roku. W 2000 r. nieruchomość została zwrócona familii Gawrońskich. Ambasada Serbii opuściła gmach w 2010 r., wówczas nieruchomość została zbyta. Obecnie stanowi własność prywatną. (PAP)
mas/ miś/