AI przyjrzy się z bliska zakupom online. UOKiK pragnie odkryć machinacje w handlu elektronicznym
Urząd ds. Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi prace nad zastosowaniem inteligencji sztucznej do znajdowania tzw. dark patterns, czyli technik manipulacyjnych używanych w handlu internetowym. Mowa tu między innymi o naciskaniu na czas przy transakcjach, automatycznym dodawaniu produktów do koszyka zakupowego lub komplikowaniu rezygnacji z abonamentu. Instrument bazujący na AI ma wspomóc szybsze rozpoznawanie tego typu działań w e-commerce. Projekt jest finansowany z funduszy Unii Europejskiej.
W niniejszym artykule dowiesz się:
- czym są dark patterns w e-handlu,
- w jaki sposób UOKiK zamierza wykorzystać AI do ich lokalizowania,
- jakie manipulacje stosują sklepy online,
- na jakim poziomie zaawansowania jest projekt urzędu.
Dark patterns – machinacje w sklepach online
Dark patterns to metody projektowania witryn internetowych i aplikacji, których celem jest nakłonienie konsumenta do podjęcia określonej decyzji zakupowej. W rzeczywistości mogą przybierać różnorodne formy – od samoczynnego dodawania artykułów do koszyka po powiadomienia sugerujące, że oferta promocyjna wkrótce wygaśnie.
Często ukazują się również mechanizmy utrudniające anulowanie usług. W wielu sytuacjach włączenie subskrypcji jest szybkie i proste, natomiast jej wyłączenie wymaga przejścia przez parę dodatkowych kroków. Równocześnie przyciski skłaniające do kupna są zazwyczaj dobrze widoczne i barwne, podczas gdy możliwość rezygnacji pozostaje słabo zauważalna.
Zobacz także: Przełom w e-commerce od 19 czerwca. Ta modyfikacja dotknie wszystkich nabywców
UOKIK: AI ma wspierać w odkrywaniu technik manipulacyjnych
Właśnie z takimi praktykami zamierza walczyć UOKiK. Urząd rozwija projekt wykorzystujący sztuczną inteligencję do wykrywania dark patterns w sklepach internetowych i serwisach e-commerce. Zamiarem inicjatywy jest stworzenie narzędzia, które będzie analizowało konstrukcję witryn internetowych oraz elementy interfejsu użytkownika i wskazywało możliwe manipulacje.
Jak podkreśla prezes UOKiK Tomasz Chróstny:
„Rynek cyfrowy rozwija się prędzej niż tradycyjne instrumenty nadzorcze. Zatem musimy sięgać po nowe technologie, aby skutecznie strzec konsumentów. Zwłaszcza, że sektor e-commerce już teraz bez wahania używa zaawansowanych technologii, w tym AI, by odnajdywać psychologiczne słabości konsumentów i używać ich przy projektowaniu interfejsów”.
Analiza wielu setek stron internetowych
Pierwszym etapem projektu była obszerna analiza stron internetowych. Zespół UOKiK zbadał ponad 300 witryn, zwłaszcza z branży e-commerce, w celu rozpoznania najczęściej stosowanych technik manipulacyjnych w sprzedaży.
Jednocześnie eksperci przyjrzeli się kodowi źródłowemu 100 stron, które wcześniej uznano za wykorzystujące dark patterns. Fragmenty kodu odpowiedzialne za manipulacyjne elementy interfejsu posłużyły jako dane treningowe dla tworzonego narzędzia AI.
Podczas realizacji projektu UOKiK testował również zdolności modeli językowych, w tym GPT-4, pod kątem identyfikowania dark patterns. Wnioski z testów pilotażowych pozwoliły na opracowanie prototypu narzędzia analizującego budowę witryn internetowych i elementy interfejsu użytkownika.
Badania nad zachowaniami konsumentów
Projekt obejmował także badania dotyczące reakcji użytkowników na wiadomości marketingowe. W tym celu zastosowano m.in. techniki neuromarketingowe.
Eksperci analizowali zachowania uczestników badań za pomocą eye trackingu, który umożliwia śledzenie uwagi wzrokowej, oraz facial trackingu, umożliwiającego analizę reakcji emocjonalnych. Dodatkowo użyto elektroencefalografii (EEG), aby mierzyć aktywność mózgu podczas podejmowania decyzji zakupowych.
Zakupy pod presją czasu
Badania wykazują, że komunikaty manipulacyjne często wykorzystują presję czasu. Zgodnie z danymi UOKiK aż 69% Polaków w wieku 18-65 lat kupuje w sieci co najmniej kilkukrotnie w miesiącu, a 15% robi to nawet kilkukrotnie w tygodniu.
Najczęściej wskazywanymi motywami zakupów online są wygoda, oszczędność czasu oraz niższe ceny. Jednocześnie wielu konsumentów przyznaje, że przytrafiło im się podjąć decyzję zakupową pod wpływem komunikatu o kończącej się promocji lub ograniczonej dostępności towaru.
Walka z manipulacjami w e-commerce wkracza w nowy etap
Rozwój handlu internetowego powoduje, że standardowe metody nadzoru nad rynkiem coraz częściej okazują się niewystarczające. Właśnie dlatego instytucje odpowiedzialne za ochronę konsumentów – w tym UOKiK – zaczynają sięgać po narzędzia bazujące na inteligencji sztucznej, które umożliwiają analizowanie sporych zbiorów danych i szybciej identyfikowanie nieuczciwych działań.
W przypadku e-commerce może to oznaczać efektywniejsze wykrywanie mechanizmów manipulacyjnych wpływających na decyzje zakupowe użytkowników. Z kolei dla konsumentów – większą perspektywę na klarowne zasady transakcji w cyfrowym otoczeniu.
Może Cię zaciekawić: AI jako system operacyjny mody. 16 trendów technologicznych, które przeobrażą branżę w 2026 roku
Zdjęcie główne: Spotlight Launchmetrics