Większość respondentów jest zaznajomiona z terminem „opieka naprzemienna” i uważa to podejście za korzystne dla dzieci. Znaczna część ankietowanych jest również przeciwna alienacji rodzicielskiej – wynika z badań zleconych przez fundację, która uważa, że nadszedł czas na zmiany legislacyjne. Ministerstwo Sprawiedliwości już planuje wprowadzenie takich reform.
Sądy coraz częściej orzekają o opiece naprzemiennej sprawowanej przez oboje rodziców
Wiktor Ferfecki
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jakie jest społeczne poparcie dla opieki naprzemiennej i co stoi za zmianą percepcji roli ojca.
- Na jakie przeszkody prawne napotyka opieka naprzemienna i jakie zmiany w prawie mają to uregulować.
- Jak powszechnym problemem jest alienacja rodzicielska i dlaczego to pojęcie wywołuje tak wiele kontrowersji.
- Które z kluczowych rekomendacji ekspertów uwzględniono w pracach rządu, a które istotne kwestie pominięto.
67,4 proc. uczestników ankiety popiera opiekę naprzemienną jako podstawową formę opieki po rozstaniu rodziców, a 81,2 proc. obywateli Polski uważa izolowanie dziecka za znaczący problem społeczny – takie wnioski wynikają z raportu z badań społecznych, który jako pierwszy opisuje „Rzeczpospolita”. Mogą one sugerować, że opinia publiczna wspiera kierunek zmian, nad którymi aktualnie pracują Ministerstwo Sprawiedliwości i posłowie.
Reklama Reklama 77,6 proc.
ankietowanych twierdzi, że ograniczanie kontaktów z drugim rodzicem wynika z konfliktu między rodzicami, nie dobra
Badania przeprowadziła firma ARC Rynek i Opinia między 10 a 17 marca na reprezentatywnej grupie ponad tysiąca dorosłych Polaków, a zleciła je Fundacja Dobre Współrodzicielstwo. W jej zarządzie, oprócz specjalistów z dziedziny nauk społecznych i doświadczonych menedżerów, zasiadają również osoby publiczne, takie jak przedsiębiorca i kierowca rajdowy Rafał Sonik czy dziennikarz ekonomiczny Paweł Sołtys. Jednym z celów fundacji jest „dążenie do uznania za domyślny model opieki opieki naprzemiennej”, czyli sposobu opieki nad dzieckiem rodziców np. po rozwodzie, polegającego na przyznaniu każdemu z nich prawa do opieki nad dzieckiem w określonym czasie. W praktyce oznacza to, że np. dziecko mieszka naprzemiennie dwa tygodnie u ojca, a dwa tygodnie u matki.
Moto Rafał Sonik dla „Rzeczpospolitej”: Dzieci to najlepsza inwestycja
Polska wymiera. Takie są fakty. Obudźmy się, zanim będzie za późno. Jakość życia i bezpieczeństwo dzieci to klucz do naszej najbliższej przyszłości…
„Chociaż pojęcie to od lat funkcjonuje w polskim prawie rodzinnym i opiekuńczym, jego praktyczne stosowanie napotyka liczne przeszkody – prawne, społeczne i psychologiczne. Niniejsze badanie stanowi próbę rzetelnego zmierzenia, w jakim stopniu Polacy rozumieją tę instytucję, jak ją oceniają oraz jakich zmian systemowych oczekują w tym zakresie” – piszą autorki raportu dr hab. Małgorzata Such-Pyrgiel i dr Honorata Janik-Skowrońska. I – jak wynika z badań zleconych przez fundację – znajomość instytucji opieki naprzemiennej jest już na stosunkowo wysokim poziomie.
Większość ankietowanych zetknęła się z pojęciem opieki naprzemiennej, jednak zdaniem autorek raportu wciąż jest dużo do zrobienia na polu edukacji
„Ogółem 60,9 proc. respondentów zetknęło się z pojęciem opieki naprzemiennej. Znajomość terminu jest wyraźnie wyższa wśród kobiet (70,8 proc.) niż wśród mężczyzn (50,9 proc.), a także wśród rodziców (65,7 proc.) w porównaniu do osób nieposiadających dzieci (53,1 proc.)” – czytamy w raporcie.
Jedno z najważniejszych pytań zadanych ankietowanym brzmiało, czy opieka naprzemienna powinna być orzekana jako podstawowa forma sprawowania opieki nad dzieckiem, tak aby dziecko mogło utrzymywać prawidłowe i trwałe więzi z obojgiem rodziców, oczywiście jeśli nie występują przeszkody prawne lub zagrożenie dobra dziecka. I jak wynika z badań, poparcie dla tego rozwiązania jest bardzo wysokie (67,4 proc.).
Co więcej, jest niemal identyczne wśród kobiet (64,3 proc.) i mężczyzn (70,5 proc.), wśród rodziców (67,4 proc.) i bezdzietnych (67,4 proc.), a także we wszystkich grupach wiekowych. W dodatku zdecydowana większość Polaków – 59,7 proc. – uważa, że wspólne wychowywanie po rozstaniu jest możliwe, a jedynie 10,6 proc. jest przeciwnego zdania.
Rzecz o prawie Joanna Parafianowicz: Wyjdźmy poza matkocentryzm
Domyślne powierzenie opieki matce nie jest rozwiązaniem neutralnym dla dziecka. Jest wyborem, który warto umieć uzasadnić.
Współtwórczyni raportu dr Honorata Janik-Skowrońska, która jest też autorką studium prawno-socjologicznego na temat opieki naprzemiennej, mówi „Rzeczpospolitej”, że nie jest zaskoczona wynikami badań. – Tematem opieki naprzemiennej zajmuję się niemal od 20 lat, a z moich obserwacji wynika, że świadomość tej instytucji bardzo wzrosła, zarówno wśród rodziców, jak i sędziów. W przeszłości odnosiłam wrażenie, że mało kto o niej słyszał, dziś orzeczenia o opiece naprzemiennej zaczynają być w sądach czymś normalnym – mówi dr Janik-Skowrońska.
Jej zdaniem zwiększająca się akceptacja dla opieki naprzemiennej (współdzielonej) wynika ze zmieniającej się percepcji roli ojców. – Nie są już tylko żywicielami rodziny, ale równoprawnymi opiekunami. Coraz częściej biorą zwolnienia z pracy, gdy dzieci chorują, można ich spotkać w przedszkolach i szkołach, odprowadzających i przyprowadzających swoje pociechy, czy uczestniczących w wywiadówkach. Chociaż oczywiście stereotyp matki Polki jest wciąż silny, co również wynika z naszych badań – mówi dr Honorata Janik-Skowrońska. Zauważa, że w odpowiedzi na pytanie, dlaczego po rozstaniu rodziców dzieci częściej pozostają pod opieką matki, ponad połowa Polaków wskazała stereotypowe przekonanie, że matka jest „naturalnie” lepszym opiekunem.
– Mam wrażenie, że następuje obecnie zmiana społeczna podobna do emancypacji kobiet. Dziś trudno nam uwierzyć, że kobiety kiedyś nie mogły głosować, za kilkadziesiąt lat podobną abstrakcją będzie to, że opieka naprzemienna nie była standardem w sądach rodzinnych – uważa dr Janik-Skowrońska.
Wprowadzić definicję opieki naprzemiennej do polskiego prawa zamierza Ministerstwo Sprawiedliwości
Jednak za tymi zmianami nie nadąża jeszcze prawo, bo opieka naprzemienna nie jest nawet zdefiniowana w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Orzeka się ją na podstawie ogólnych przepisów, np. o władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem, najczęściej wtedy, gdy rodzice potrafią się porozumieć i zgodnie współpracować w kwestiach wychowawczych. Jak często sądy wydają takie orzeczenia – nie wiadomo, bo brak wiarygodnych danych statystycznych.
Bazując na wynikach badań ankietowych Fundacja Dobre Współrodzicielstwo rekomenduje więc zrobić krok naprzód, wprowadzając prawną definicję „opieki naprzemiennej” do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz ustanawiając ten model opieki jako podstawowy po rozstaniu rodziców.
Kultura Troskliwy tata potrzebny rodzinie
W rodzinie, dzięki obecności matki i ojca, dziecko obserwuje i nadaje znaczenie kobiecości i męskości – mówi w rozmowie z "Rz" psycholog Adriana Klos
Rekomendacje te wydają się zbieżne z tokiem myślenia Ministerstwa Sprawiedliwości. W grudniu do wykazu prac legislacyjnych rządu został wpisany projekt nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w marcu resort sprawiedliwości opublikował pierwszą wersję projektu. Ma on zdefiniować prawnie opiekę naprzemienną, a także wprowadzić zasadę, że „naczelną zasadą orzekania o opiece naprzemiennej będzie zawsze dobro dziecka w świetle okoliczności konkretnej sprawy”.
„Dziecko nie jest własnością. Dziecko to człowiek, którego dobro musi stać ponad konfliktem rodziców. Dlatego w Ministerstwie Sprawiedliwości przygotowujemy „Pakiet Rodzicielski”, który wprowadza opiekę naprzemienną jako standard, kończąc z bolesnym podziałem na „zwycięzców” i „pokonanych” ciężkich procesów sądowych. To realizacja prawa dziecka do wychowania przez obojga rodziców, ale NIGDY kosztem bezpieczeństwa najmłodszych” – napisał pod koniec kwietnia minister sprawiedliwości Waldemar Żurek w mediach społecznościowych.
Wpis opublikował w Międzynarodowy Dzień Świadomości Alienacji Rodzicielskiej. Ten termin oznacza sytuację, w której jeden z rodziców utrudnia dziecku kontakty z drugim bądź też manipuluje potomkiem, wywołując wrogość do drugiego rodzica. I termin ten budzi o wiele większe kontrowersje niż opieka naprzemienna, o czym świadczą wypowiedzi niektórych polityków.
Termin „alienacja rodzicielska” budzi spore emocje, jednak istnienie tego zjawiska potwierdzają ankietowani
„Nie istnieje coś takiego jak alienacja rodzicielska, to tylko wygodne hasło używane w sądowych sporach między dorosłymi” – napisała przed kilkoma dniami Urszula Pasławska z PSL, wywołując burzę w mediach społecznościowych. Podobną wypowiedź ma na swoim koncie też wiceminister edukacji Katarzyna Lubnauer z KO.
Z raportu Fundacji Dobre Współrodzicielstwo wynika jednak, że alienacja rodzicielska jak najbardziej istnieje. A przynajmniej taki wniosek płynie z badań ankietowych.
Pokazują one, że 79 proc. ankietowanych spotkało się ze zjawiskiem izolowania dziecka od drugiego rodzica osobiście lub w swoim bliskim otoczeniu. Zdaniem 77,6 proc. badanych ograniczanie kontaktów z rodzicem wynika z konfliktu rodziców, a nie z troski o dziecko, a respondenci najczęściej identyfikują dwa wiodące przejawy alienacji rodzicielskiej: nastawianie dziecka przeciwko rodzicowi (55,9 proc.) oraz celowe ograniczanie kontaktów (55,2 proc.).
– Rośnie świadomość faktu, że tak jak rodzice mają konstytucyjne prawo do swojego dziecka, tak samo dziecko ma konstytucyjne prawo do obojga rodziców – komentuje poseł niezrzeszony Marcin Józefaciuk, który aktywnie walczy z alienacją rodzicielską. Jego zdaniem część wypowiedzi negujących alienację rodzicielską dotyczy nie tyle zjawiska, co samego terminu, który może kojarzyć się z jednostką chorobową. – Czasem mam wrażenie, że te dyskusje, toczone na poziomie semantycznym, przesłaniają nam dobro dziecka – dodaje.
Opinie Prawne Marcin Chałupka: Kłopotliwa "alienacja rodzicielska". Nie ma terminu, nie ma problemu?
Negowanie pojęcia alienacji rodzicielskiej jako utrudniającego zwalczanie przemocy wobec kobiet może skutkować wzrostem fałszywych oskarżeń o przem…
Józefaciuk podpisał się w styczniu pod projektem Konfederacji, uznającym „uporczywe uchylanie się od utrzymywania kontaktów lub sprawowania opieki nad małoletnim lub związanego z nimi obowiązku wydania małoletniego” za przestępstwo. Również Fundacja Dobre Współrodzicielstwo domaga się zmian prawnych w zakresie tego zjawiska, a konkretnie: „wprowadzenia do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego legalnej definicji »izolacji rodzicielskiej«, nazywanej »alienacją rodzicielską«, jako zachowania naruszającego dobro dziecka i stanowiącego nieprawidłowe wykonywanie władzy rodzicielskiej”.
Póki co zmian w prawie, dotyczących penalizacji alienacji rodzicielskiej, nie przewiduje jednak projekt przygotowywany w Ministerstwie Sprawiedliwości.
Ostrożnie do sprawy alienacji rodzicielskiej podchodzi rzeczniczka praw dziecka Monika Horna-Cieślak, która z jednej strony podkreśla wagę kontaktu dziecka z obojgiem rodziców (choć słowa alienacji nie używa, zastępując je np. konfliktem między dorosłymi), z drugiej – zwraca uwagę na konieczność wysłuchania dziecka, zwłaszcza w sytuacjach, gdy pojawia się podejrzenie, że może dojść do krzywdzenia dziecka. To stanowisko RPD jest krytykowane zwłaszcza przez ojców, walczących o kontakty z dziećmi, którzy uważają, że jest tu możliwość manipulowania dzieckiem i tym samym utrudniania z nim kontaktów.