Prezydent zapowiedział pociągnięcie rządu do odpowiedzialności konstytucyjnej w związku z pozyskaniem kredytu SAFE na mocy decyzji Rady Ministrów. Prof. Ryszard Piotrowski powiedział PAP, że wpierw musiałyby zostać sformułowane konkretne zastrzeżenia, aby można było oszacować ich zasadność. Natomiast prof. Jerzy Stępień stwierdził, że nie widzi przesłanek do stawiania zarzutów o pogwałcenie konstytucji.
Prezydent Karol Nawrocki ogłosił w czwartkowym przemówieniu, że nie zaakceptuje rządowej ustawy wprowadzającej unijny mechanizm zbrojeniowy SAFE. „Kwestia kredytu europejskiego SAFE nie ogranicza się tylko do finansów, lecz dotyczy również zasad” – zaznaczył prezydent w czwartek. „O tych środkach finansowych, o naszym bezpieczeństwie, nie będą decydować jedynie polskie organy. SAFE to system, w którym Bruksela, wykorzystując tzw. zasadę warunkowości, może samowolnie wstrzymać dotacje, a nasz kraj wciąż będzie musiał spłacać to zobowiązanie” – dodał. Zaznaczył także, że „bezpieczeństwo z zastrzeżeniem nie jest bezpieczeństwem. Bezpieczeństwo Polski nie może być zależne od decyzji zewnętrznych. Jako prezydent RP mam również obowiązek postawić fundamentalne pytanie: czy rozwiązanie, które może ograniczać niezależność państwa w sprawach bezpieczeństwa, jest zgodne z ustawą zasadniczą RP?” – uzupełnił.
Przyznał, że konstytucja dopuszcza oddawanie części uprawnień organizacjom międzynarodowym, lecz – jak zaakcentował – „określa ramy”. „Nie można scedować kompetencji stanowiących sedno suwerenności państwa, a jedną z nich jest kontrola nad siłami zbrojnymi” – oznajmił.
Prezydent zapowiedział też rządowi, że w razie próby pozyskania środków z SAFE bez aprobaty ustawy, którą zawetował, może narazić się na konsekwencje karne.
„Ostrzegam, że wszelkie działania mające na celu zadłużanie naszego państwa zza granicy w sposób niezgodny z prawem, okrężną drogą, wcześniej czy później spotkają się z odpowiedzialnością zarówno polityczną, jak i prawną” – zadeklarował.
W międzyczasie na piątkowym nadzwyczajnym posiedzeniu rząd przyjął uchwałę, na podstawie której zostanie zrealizowany program Polska Zbrojna. – Będzie to trudniejsze, ale zrealizujemy to; weto prezydenta pod ustawą wprowadzającą program SAFE nas nie wstrzyma – powiedział Donald Tusk. W odpowiedzi szef klubu PiS Mariusz Błaszczak zamieścił wpis na X, w którym stwierdził, że „niemiecki kredyt SAFE powinien odejść do przeszłości”. – Jeżeli Donald Tusk bezprawnie zaciągnie pożyczki, będzie to fundament do postawienia go przed Trybunałem Stanu po zmianie ekipy rządzącej – zapowiedział szef klubu PiS.
Czy jednak zawarcie pożyczki w oparciu o uchwałę Rady Ministrów może być uznane za naruszenie ustawy zasadniczej i stanowić podstawę do ewentualnego postawienia premiera przed Trybunałem Stanu?
Zapytany o to przez PAP konstytucjonalista prof. Ryszard Piotrowski przyznał, że faktycznie można mieć pewne wątpliwości co do tej formy zaciągania pożyczki, lecz na chwilę obecną nie jest w stanie ocenić, czy zarzuty natury konstytucyjnej są uzasadnione. – Najwidoczniej prezydent dysponuje argumentami, które skłaniają go do zajęcia takiego stanowiska, jednak aby to ocenić, musiałby najpierw uściślić swoje zastrzeżenia – stwierdził konstytucjonalista.
Z kolei były przewodniczący Trybunału Konstytucyjnego prof. Jerzy Stępień jest zdania, że nie istnieją podstawy do oskarżania premiera i rządu o złamanie konstytucji.
– Z wypowiedzi pana prezydenta oraz pana ministra Zbigniewa Boguckiego wynika, że kancelaria prezydenta uważa, że ten program SAFE, który rząd zamierza przyjąć nie na bazie ustawy, lecz uchwały Rady Ministrów, jest niezgodny z konstytucją. Artykuł 93 konstytucji wyraźnie mówi, że uchwały Rady Ministrów dotyczą jednostek organizacyjnie zależnych od rządu. Uchwała nie jest aktem prawnym, który ma zastosowanie do wszystkich, ale jedynie do podmiotów podległych rządowi. Jeżeli tę uchwałę i zawartą na jej podstawie umowę będą realizowały podmioty podległe rządowi, czyli MON, agencje wojskowe, to rząd jest uprawniony do jej podjęcia – powiedział PAP Stępień.
Ustawa byłaby niezbędna, dodał, gdyby umowa dotyczyła wszystkich obywateli, a nie tylko jednostek podległych rządowi. – Nie dostrzegam więc w tym przypadku żadnej sprzeczności z konstytucją tej uchwały Rady Ministrów, która będzie dążyła do wykonania przyjęcia tych środków w ramach SAFE – uzupełnił.
Rząd zapewnia, że po wecie prezydenta SAFE będzie realizowany w ramach Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych. Fundusz ten został powołany na mocy uchwalonej w marcu 2022 roku (w czasach rządów PiS) ustawy o obronie ojczyzny. Funkcjonuje w strukturach Banku Gospodarstwa Krajowego. Ustawa stanowi, że BGK na potrzeby Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych może zaciągać kredyty oraz emitować obligacje.
Opozycja oraz otoczenie prezydenta, krytykując program SAFE, zwracały uwagę na – ich zdaniem – obowiązujący w jego ramach tzw. mechanizm warunkowości, który mógłby zostać użyty w przyszłości do zablokowania środków z SAFE dla Polski przez KE w sytuacji, gdyby Komisja uznała, że Polska nie wypełnia kryteriów praworządności – podobnie, jak miało to miejsce w przypadku KPO.
Według reprezentantów rządu warunkowość jest taka jak przy większości funduszy unijnych i dotyczy wyłącznie zabezpieczeń przed wydaniem pieniędzy w sposób niezgodny z deklarowanym celem oraz aspektów związanych z przeciwdziałaniem korupcji. Podkreślają też, że nie jest to warunkowość tego samego rodzaju co w przypadku środków z KPO, gdy Komisja Europejska uzależniała ich wypłatę od spełnienia przez Polskę szeregu wymagań dotyczących m.in. praworządności, zawartych w tzw. kamieniach milowych.
W owym czasie rząd PiS nie dotrzymał porozumienia zawartego z Komisją Europejską odnośnie do wypłaty środków z KPO, ponieważ prezydent nie zaakceptował ustawy o Sądzie Najwyższym w formie uzgodnionej z KE. W konsekwencji pieniądze z KPO nie trafiły do Polski. Z kolei politycy PiS przypominają, że po zmianie władzy w grudniu 2023 r. do ich odblokowania wystarczyły same deklaracje nowego rządu Donalda Tuska, a nie zmiany w ustawach, co – ich zdaniem – dowodziło politycznego podłoża wstrzymywania tych środków. (PAP)
pś/ bst/ mow/