Nowelizacja przepisów dotyczących profesji psychologa ma położyć kres wieloletniej niepewności w sektorze, którego funkcjonowanie dotychczas w gruncie rzeczy nie podlegało restrykcjom prawnym. Mimo że nowe regulacje mają uporządkować świadczenie wsparcia psychologicznego oraz kompetencje psychologów, to Rzecznik Praw Obywatelskich sygnalizuje kłopot z profesjami takimi jak specjaliści terapii od uzależnień czy eksperci od psychotraumatologii, którzy mogą wykonywać zawód po studiach podyplomowych online, co rodzi niebezpieczeństwo dla osób potrzebujących pomocy.
Psycholog zawodem zaufania publicznego
Jak od dawna było wiadomo, Ustawa z 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów pozostawała martwą literą prawa, zatem wejście w życie regulacji z 23 stycznia 2026 r. stanowiło długo wyczekiwaną zmianę. Przede wszystkim, profesja psychologa uzyskała status profesji zaufania publicznego, a psycholog będzie musiał spełniać wymogi określone w ustawie i odrębnych przepisach, na przykład tych dotyczących norm kształcenia. Dopiero otrzymanie prawa do wykonywania zawodu oraz wpis do rejestru prowadzonego przez izby regionalne umożliwi legalną pracę z pacjentem, który z kolei będzie mógł zweryfikować kwalifikacje specjalisty.
Regulacje dokładnie określają zbiór świadczeń psychologicznych, które od teraz będą uznawane za czynności zawodowe psychologa. Zaliczają się do nich:
- Diagnoza psychologiczna,
- Wydawanie opinii psychologicznych,
- Orzekanie psychologiczne,
- Świadczenie pomocy psychologicznej.
Zgodnie z ustawą, diagnoza musi bazować na metodach opartych na dowodach naukowych, natomiast pomoc psychologiczna ma uwzględniać nie tylko podnoszenie jakości życia oraz przywracanie zdrowia psychicznego, ale także wsparcie w sytuacji kryzysu, traumy lub stresu. Z zakresu usług psychologa, mimo protestów środowiska, wyłączono psychoterapię, podkreślając, że psycholog będzie mógł ją realizować na odrębnych zasadach.
Opiekun dla początkujących psychologów i samorząd zawodowy
Podstawą działalności psychologa staje się rejestracja w Rejestrze Psychologów, który będzie prowadzony przez regionalne rady psychologów w systemie teleinformatycznym. Aby zostać umieszczonym na liście, konieczne będzie ukończenie jednolitych studiów magisterskich lub studiów I i II stopnia na kierunku psychologia, który dodatkowo będzie charakteryzował się odrębnymi standardami kształcenia, podobnie jak w przypadku zawodu lekarza czy farmaceuty. Specjaliści obligatoryjnie będą zrzeszeni w samorządzie zawodowym, który utworzą Krajowa Izba Psychologów oraz izby regionalne, a pacjenci zyskają możliwość łatwego sprawdzenia kompetencji swojego terapeuty w publicznie dostępnym rejestrze.
Dla psychologów zaraz po studiach ustawa przewiduje obowiązkowy okres współpracy z opiekunem w wymiarze od 9 do 24 miesięcy (150 godzin, z czego połowa w formie stacjonarnej). Celem tych zajęć jest praktyczne zaznajomienie początkującego psychologa z normami etycznymi i metodyką pracy; po okresie superwizji opiekun będzie wystawiał podopiecznemu opinię mającą wpływ na możliwość wykonywania zawodu. Ustawa wprowadza kary finansowe oraz ograniczenia wolności za podszywanie się pod psychologa lub świadczenie usług bez uprawnień.
RPO przestrzega przed kierunkami psychologicznymi bez klarownych norm kształcenia
Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek w piśmie do Ministerstw Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wyraził wdzięczność za wprowadzenie nowych regulacji, równocześnie zwracając uwagę na niebezpieczeństwa związane ze świadczeniem wsparcia psychologicznego przez osoby niebędące absolwentami psychologii. Zaniepokojenie RPO wywołuje fakt, iż wzrasta liczba uczelni kształcących osoby uzyskujące wykształcenie psychologiczne, które jednak nie gwarantują nadzoru doświadczonych ekspertów, a ponadto oferują naukę w obszarach takich jak psychotraumatologia, terapia par i rodzin, terapia uzależnień itp. W wystąpieniu zaznaczono, że kursy i studia podyplomowe w tych specjalizacjach nie posiadają jasno zdefiniowanych standardów, a nierzadko realizowane są w trybie online.
Rzecznik zwrócił uwagę na to, że słuchaczami kierunków z obszaru wsparcia psychologicznego mogą być absolwenci wszelkich kierunków, nie tylko psychologicznych, a uczelnie często odwołują się do klasyfikacji zawodów i specjalności publikowanej przez ministerstwo pracy, co może służyć do formalnego uwiarygodnienia kwalifikacji niezapewniających przygotowania do profesjonalnej pracy terapeutycznej:
Nie można jednak ignorować faktu, że szkolenia, kursy i studia podyplomowe, o których mowa, w większości nie dają słuchaczom możliwości zdobycia – w ciągu najczęściej roku edukacji, często w trybie zdalnym – kompetencji umożliwiających profesjonalne i bezpieczne prowadzenie działań o charakterze interwencyjnym lub psychoterapeutycznym. – pisze Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie do MRPiPS.
Wątpliwości wokół pomocy psychologicznej udzielanej przez inne zawody
Rzecznik Praw Obywatelskich zauważa, że osoby rozpoczynające studia na wspomnianych kierunkach często są przeświadczone, iż nabywają uprawnienia do prowadzenia terapii mimo braku wykształcenia psychologicznego, a także że mogą komercyjnie zapewniać pomoc pacjentom doświadczającym silnej traumy. RPO stoi na stanowisku, że „świadczenie pomocy w takiej sytuacji wymaga wieloletniego szkolenia, superwizji i terapii własnej, odbywanej w ramach certyfikacji lub specjalizacji”.
W piśmie Rzecznik zwraca uwagę także na zapisy nowej ustawy o zawodzie psychologa, która dopuszcza świadczenie pomocy psychologicznej przez osoby nieposiadające prawa do wykonywania tego zawodu, jeżeli jest ona realizowana na mocy osobnych przepisów, np. przez asystenta rodziny, pracownika socjalnego i interwenta kryzysowego. Przepisy nie precyzują zasad nabywania uprawnień przez takie osoby, a na rynku edukacyjnym można znaleźć przykładowo kursy weekendowe czy studia online, ale i zajęcia stacjonarne (z wykładami i superwizją), w efekcie czego te same zadania mogą wykonywać pracownicy o zróżnicowanych kompetencjach.
RPO nie zgadza się także z argumentacją Ministerstwa Rodziny, że nowa ustawa w wystarczającym stopniu ogranicza ryzyko udzielania pomocy przez osoby nieuprawnione, argumentując, że przewidziane kary kryminalne dotyczą tylko osób podszywających się pod psychologów, nie rozwiązując problemu pozornych kompetencji nabywanych na nierzetelnych szkoleniach. Rzecznik zaapelował do ministerstwa o podjęcie kroków zapobiegających świadczeniu pomocy psychologicznej przez osoby bez adekwatnego wykształcenia.
Psychoterapia z osobną ustawą
Psychoterapia została wyłączona z zakresu świadczeń psychologów, pomimo sprzeciwu związku zawodowego, jednak w okresie przejściowym (2 lata i 3 miesiące) dla pacjentów w tej kwestii nic się nie zmieni. Aktualnie psycholog może prowadzić psychoterapię po ukończeniu kilkuletniego szkolenia podyplomowego, jednak jak stwierdza dr hab. Jarosław Michałowski z Uniwersytetu SWPS, z powodu braku regulacji psychoterapeutą może zostać każdy absolwent studiów wyższych drugiego stopnia, o ile spełni ten wymóg. Dla pacjentów stanowi to ryzyko otrzymywania wsparcia od osób, które nie posiadają wykształcenia psychologicznego, dlatego powinni oni weryfikować kwalifikacje terapeutów – rejestr może przynieść taką możliwość, analogicznie jak w przypadku psychologów.
Największą zaletą nowej ustawy o psychologach jest wprowadzenie norm kształcenia i wykonywania zawodu oraz możliwość sprawdzenia kwalifikacji specjalisty w rejestrze, jednak zastrzeżenia RPO w odniesieniu do świadczenia pomocy psychologicznej nie są pozbawione podstaw. Spojrzenie na oferty uczelni oferujących studia podyplomowe potwierdza tę argumentację: w kategorii psychologia można odnaleźć kierunki takie jak psychologia pozytywna, psychotraumatologia, psychologia kryzysu i interwencji kryzysowej, mediacje rodzinne itp. Słuchaczami mogą być absolwenci dowolnych studiów wyższych, a zajęcia prowadzone są zdalnie, co poddaje w wątpliwość kwalifikacje osób świadczących usługi wchodzące w zakres kompetencji psychologa.